Cały materiał matury, temat po temacie.

Złożoność czasowa (notacja O)

Ocena, jak rośnie czas działania programu, gdy danych przybywa, bez mierzenia sekund.

Złożoność pamięciowa

Ile dodatkowej pamięci potrzebuje algorytm poza samymi danymi wejściowymi.

Dziel i zwyciężaj

Dzielisz problem na mniejsze kawałki, rozwiązujesz je osobno i sklejasz wynik.

Algorytmy zachłanne

W każdym kroku wybierasz to, co opłaca się teraz, i nigdy nie cofasz decyzji.

Programowanie dynamiczne

Zapamiętujesz wyniki mniejszych podproblemów, żeby nie liczyć ich po raz drugi.

Rekurencja: na czym polega

Funkcja wywołuje samą siebie dla mniejszego przypadku; bez warunku bazowego nigdy się nie zatrzyma.

Iteracja a rekurencja

To samo zadanie zwykle da się zapisać pętlą i rekurencyjnie. Różnią się zużyciem pamięci na stosie.

Czytanie pseudokodu i schematu blokowego

Rozpoznawanie pętli, warunków i przypisań w zapisie, który nie jest żadnym konkretnym językiem.

Śledzenie algorytmu krok po kroku

Ręczna tabelka przebiegu: kolumny to zmienne, wiersze to kolejne obroty pętli.

Podanie wyniku dla konkretnych danych

Najczęstsze polecenie przy nieznanym algorytmie: „co wypisze program dla n = 7?”.

Znajdowanie błędu w gotowym algorytmie

Typowe pułapki: zły warunek pętli, pomyłka o jeden, brak przypadku brzegowego.

Opisanie, co algorytm w ogóle robi

Jednym zdaniem nazwać cel algorytmu, a nie opisywać linia po linii.

Wyznaczanie złożoności podanego kodu

Liczenie zagnieżdżonych pętli i rozpoznawanie połowienia zakresu.

Stos (LIFO)

Ostatni włożony element wychodzi pierwszy, jak w stosie talerzy.

Kolejka (FIFO)

Pierwszy przyszedł, pierwszy wychodzi, jak w kolejce w sklepie.

Tablice, listy i tablice dwuwymiarowe

Różnica między dostępem po indeksie a przeglądaniem po kolei; wiersze i kolumny w tablicy 2D.

Drzewo binarne

Korzeń, węzły, liście, wysokość oraz to, dlaczego zrównoważone drzewo jest niskie.

Przechodzenie drzewa (pre-, in-, post-order)

Trzy kolejności odwiedzania węzłów i wynik, jaki dają dla tego samego drzewa.

Drzewo przeszukiwań binarnych (BST)

Mniejsze w lewo, większe w prawo. Dzięki temu szukanie przypomina wyszukiwanie binarne.

Kopiec i sortowanie przez kopcowanie

Struktura, w której korzeń jest zawsze największy (lub najmniejszy). Podstawa Heapsortu.

Stos wywołań funkcji

Każde wywołanie to nowa ramka z własnymi zmiennymi; po powrocie ramka znika.

Systemy: binarny, ósemkowy, dziesiętny, szesnastkowy

Zamiana w obie strony i skróty między systemami o podstawie będącej potęgą dwójki.

Systemy o dowolnej podstawie

Ta sama zasada dla podstawy 3, 5 czy 7. Matura lubi wyjść poza 2, 8, 10 i 16.

Działania w systemie binarnym

Dodawanie, odejmowanie i mnożenie „pod kreską” na zerach i jedynkach.

Liczby ujemne: znak-moduł i U2

W U2 najstarszy bit ma wagę ujemną, więc nie ma „podwójnego zera”, a odejmowanie jest dodawaniem.

Liczby zmiennoprzecinkowe

Mantysa i cecha oraz to, dlaczego 0.1 + 0.2 nie daje dokładnie 0.3.

Schemat Hornera przy zamianie systemów

Szybki sposób liczenia wartości liczby zapisanej w innym systemie, bez potęgowania.

Bit, bajt i jednostki

Ile wartości mieści się na n bitach i skąd bierze się różnica między KB a KiB.

Kodowanie znaków: ASCII i Unicode

Kody liter, znaki kontrolne i po co powstał UTF-8 z polskimi znakami.

Grafika rastrowa i wektorowa

Piksele kontra opis figur; co się dzieje z jakością przy powiększaniu.

Model RGB i głębia kolorów

Kolor jako trzy składowe i rozmiar obrazu wynikający z liczby bitów na piksel.

Dźwięk: próbkowanie i kwantyzacja

Częstotliwość próbkowania i liczba bitów na próbkę decydują o jakości i rozmiarze pliku.

Kompresja stratna i bezstratna

Kiedy wolno stracić część danych (zdjęcie, muzyka), a kiedy absolutnie nie (kod, dokument).

AND, OR, NOT, XOR

Tabele prawdy i czytanie złożonych warunków, także tych z kodu programu.

Bramki logiczne i schematy układów

NAND i NOR jako bramki uniwersalne; odczytanie wyniku ze schematu.

Prawa De Morgana i upraszczanie

Zaprzeczenie koniunkcji to alternatywa zaprzeczeń. Przydaje się też przy warunkach w kodzie.

Bit parzystości i sumy kontrolne

Jak system wykrywa, że dane zostały przekłamane przy przesyłaniu lub przepisywaniu.

Architektura von Neumanna

Program i dane leżą w tej samej pamięci, procesor jest oddzielony od pamięci.

Budowa procesora

ALU, układ sterowania, rejestry i pamięć podręczna cache: co robi która część.

Pamięć operacyjna i masowa

RAM (ulotna), ROM z BIOS/UEFI (nieulotna), dyski HDD i SSD.

Zadania systemu operacyjnego

Zarządzanie procesami i pamięcią, wielozadaniowość, systemy plików FAT i NTFS.

Kompilator a interpreter

Kompilator tłumaczy cały program naraz, interpreter wykonuje go linia po linii.

Topologie sieci

Gwiazda, magistrala, pierścień, siatka oraz to, co się dzieje po awarii jednego węzła.

Protokoły sieciowe

TCP/IP, HTTP i HTTPS, FTP, SMTP i IMAP: który protokół do czego służy.

Adresacja IP i MAC

IPv4 i IPv6, maska podsieci, adres fizyczny karty sieciowej.

DNS i nazwy domen

Zamiana przyjaznej nazwy strony na adres IP serwera.

Rodzaje licencji oprogramowania

Freeware, shareware i trial, open source i GPL, public domain: czym się różnią.

Prawo autorskie i cytowanie źródeł

Prawa osobiste i majątkowe, dozwolony użytek, podawanie autora wykorzystanych materiałów.

Kryptografia symetryczna

Ten sam klucz szyfruje i odszyfrowuje. Szybka, ale trzeba bezpiecznie przekazać klucz.

Kryptografia asymetryczna (RSA)

Klucz publiczny do szyfrowania, prywatny do odszyfrowania. Nie trzeba niczego uzgadniać.

Podpis cyfrowy

Potwierdza, kto wysłał dokument i że po drodze nikt go nie zmienił.

Zagrożenia w sieci

Wirusy, robaki i trojany, ransomware, phishing, ataki DDoS: po czym je rozpoznać.

Ochrona danych na co dzień

Silne hasła i menedżer haseł, dwuskładnikowe logowanie, kopie zapasowe, dane osobowe.

Matura przy komputerze i język Python

Czym jest praktyczna część matury, czym jest Python i jak przygotować komputer do pracy.

Pierwszy program: print i komentarze

Jak program pokazuje wynik na ekranie, jak ułożyć wypisywany wiersz i po co w kodzie notatki dla człowieka.

Zmienne i typy danych

Zmienna jako pudełko na dane, cztery podstawowe typy, przypisanie, działania i zamiana typów.

Instrukcje warunkowe

if, else i elif oraz łączenie warunków. Częste źródło błędów przy wartościach brzegowych.

Pętle for i while

Kiedy znasz liczbę powtórzeń, a kiedy kręcisz się do spełnienia warunku.

Śledzenie własnego programu

Przejście kodu krok po kroku z podglądem zmiennych zamiast zgadywania. Od tej chwili debugger jest Twoim narzędziem.

Tablice i listy

Jak trzymać wiele wartości pod jedną nazwą, sięgać po element po jego numerze (liczonym od zera), przechodzić listę pętlą i dopisywać do niej nowe elementy.

Operacje na napisach

Napis jak lista znaków: indeksy, wycinki, odwracanie, wielkość liter, kody znaków (ord i chr) i porównywanie napisów.

Tablice dwuwymiarowe

Wiersze i kolumny, podwójna pętla, typowe zadania na macierzach.

Słowniki i zbiory

Dostęp po kluczu zamiast po indeksie, czyli najkrótsza droga do zliczania wystąpień.

Funkcje i argumenty

Dzielenie programu na kawałki, zwracanie wyniku, zasięg zmiennych lokalnych i krótkie funkcje lambda.

Kopiowanie a referencje

Dlaczego zmiana jednej listy potrafi zmienić „drugą”? Bo to cały czas ten sam obiekt.

Moduły i import

Gotowe funkcje spoza podstawowego Pythona: import math i random, wywołanie z kropką i from ... import.

Najczęstsze błędy

Czytanie komunikatu o błędzie, pętla nieskończona, pomyłka o jeden, wyjście poza zakres tablicy, złe porównanie.

Otwieranie pliku i czytanie wiersz po wierszu

Pętla po liniach pliku i usuwanie znaku końca linii.

Rozbijanie wiersza na części

Podział po spacji lub średniku i zamiana tekstu na liczbę.

Zapis wyników do pliku

Tworzenie pliku wynikowego i wypisywanie odpowiedzi do kolejnych podpunktów.

Dzielenie całkowite i zaokrąglenia

Kiedy wynik ma być liczbą całkowitą, a kiedy rzeczywistą, i jak go zaokrąglić tak, jak chce polecenie.

Format wyniku zgodny z poleceniem

Liczba miejsc po przecinku, kolejność, separatory. Za samo „prawie” punktów nie ma.

Praca z dużym zbiorem danych

Liczenie w jednym przejściu zamiast trzymania wszystkiego w pamięci.

Rekordy: krotka i słownik

Kilka powiązanych wartości pod jedną nazwą zamiast równoległych tablic.

Sortowanie wbudowane i klucz sortowania

sorted() po wybranym polu i po kilku kryteriach naraz. Na maturze to najczęstszy sposób sortowania.

Lista rekordów: filtrowanie i sortowanie

Wczytanie pliku do listy rekordów, a potem sortowanie i filtrowanie po wybranym polu.

Przypadki brzegowe

Puste dane, jeden element, zera, liczby ujemne, wartości na granicy zakresu.

Analiza zbioru danych z pliku

Pierwsze pełne zadanie: kilka podpunktów na tych samych danych, zliczanie, maksimum, warunki złożone.

Dzielniki, liczby pierwsze i doskonałe

Szukanie dzielników tylko do pierwiastka z liczby, test pierwszości i badanie doskonałości.

Rozkład na czynniki pierwsze

Dzielenie przez kolejne dzielniki, dopóki się da. Z rozkładu odczytasz liczbę dzielników i liczby o szczególnych własnościach.

Sito Eratostenesa

Wykreślanie wielokrotności zamiast sprawdzania każdej liczby osobno.

Algorytm Euklidesa, NWD, NWW i ułamki

Największy wspólny dzielnik z reszt z dzielenia, NWW z NWD i działania na ułamkach: skracanie i dodawanie.

Zamiana systemów liczbowych w kodzie

Dzielenie z resztą przy zapisie w innym systemie, odczyt liczby cyfra po cyfrze i dodawanie liczb zapisanych w innym systemie.

Schemat Hornera

Wartość wielomianu i zamiana systemów liczbowych bez potęgowania.

Szybkie potęgowanie

Potęga przez podnoszenie do kwadratu: zamiast n mnożeń wystarczy około log n.

Ciąg Fibonacciego

Wersja iteracyjna z dwiema zmiennymi „przesuwającymi się” wzdłuż ciągu.

Statystyka ciągu liczb

Suma, średnia i liczby spełniające warunek, także względem średniej, czyli dwa przejścia po danych.

Spójne fragmenty ciągu

Najdłuższy fragment niemalejący i fragment o największej sumie, oba w jednym przejściu przez dane.

Palindromy

Słowo czytane tak samo w obie strony. Wystarczy porównanie od końca albo dwa wskaźniki.

Anagramy

Te same litery w innej kolejności. Rozpoznasz je po posortowaniu albo po zliczeniu liter.

Zliczanie znaków i statystyka tekstu

Ile razy występuje każda litera, która najczęściej, ile jest samogłosek.

Szyfr Cezara

Przesunięcie liter w alfabecie z „zawijaniem” na końcu, czyli reszta z dzielenia.

Szyfr przestawieniowy

Litery zostają te same, zmienia się tylko ich kolejność: zamiana sąsiadów, zapis w kolumnach albo według klucza.

Szyfr Vigenère’a

Przesunięcie inne dla każdej litery, wyznaczone przez powtarzane słowo kluczowe.

Wyszukiwanie liniowe

Przeglądasz po kolei aż do trafienia. Działa zawsze, także na nieuporządkowanych danych.

Minimum, maksimum i drugi największy

Jedno przejście przez dane i uważne warunki. Na koniec minimum i maksimum naraz, parami, w mniejszej liczbie porównań.

Lider ciągu

Wartość, która występuje więcej niż w połowie elementów. Znajdziesz ją w jednym przejściu i stałej pamięci.

Wyszukiwanie binarne

Połowienie przedziału. Wymaga danych posortowanych, ale jest błyskawiczne.

Wyszukiwanie wzorca w tekście

Metoda naiwna: przykładasz wzorzec w każdym miejscu i porównujesz znak po znaku.

Haszowanie i algorytm Rabina-Karpa

Zamiast porównywać znak po znaku, porównujesz liczby wyliczone z fragmentów tekstu i przesuwasz okno w stałym czasie.

Sortowanie bąbelkowe

Sąsiednie elementy zamieniają się miejscami, aż największy „przebąblowuje” na koniec.

Sortowanie przez wybieranie

W każdym obrocie szukasz najmniejszego elementu i stawiasz go na swoim miejscu.

Sortowanie przez wstawianie

Jak układanie kart w ręce: nowy element wsuwasz w odpowiednie miejsce już ułożonych. Miejsce można też znaleźć wyszukiwaniem binarnym.

Położenie punktu względem prostej

Jeden wyznacznik mówi, czy punkt leży po lewej, po prawej, czy na prostej przez dwa punkty.

Punkt na odcinku i przecinanie się odcinków

Ten sam wyznacznik plus sprawdzenie zakresu współrzędnych rozstrzyga, czy odcinki mają punkt wspólny.

Warunek trójkąta i punkt w trójkącie

Czy z trzech odcinków zbudujesz trójkąt i czy punkt leży w jego środku.

Miejsce zerowe metodą połowienia

Funkcja zmienia znak na końcach przedziału, więc w środku ma miejsce zerowe. Połowisz przedział, aż będzie dość wąski.

Pierwiastek kwadratowy metodą Herona

Średnia z przybliżenia i ilorazu szybko zbliża się do pierwiastka. Kilka kroków wystarcza do pełnej dokładności.

Pole obszaru metodą prostokątów i trapezów

Pole pod wykresem jako suma pól wielu wąskich pasków. Im więcej pasków, tym dokładniej.

Metoda Monte Carlo

Losujesz punkty i liczysz, ile trafiło w obszar. Tak szacuje się liczbę π i pola figur o trudnym kształcie.

Silnia rekurencyjnie

Najprostszy przykład: wynik dla n zależy od wyniku dla n-1.

Euklides i potęgowanie rekurencyjnie

Dwa algorytmy, które znasz w wersji z pętlą, zapisane jako funkcja wywołująca samą siebie. Podstawa programowa wymaga obu wersji.

Fibonacci rekurencyjnie i pułapka powtórzeń

Ta sama wartość liczona wielokrotnie. Stąd pomysł na zapamiętywanie wyników.

Memoizacja

Słownik z już policzonymi wynikami zamienia rekurencję wykładniczą w liniową.

Fraktale rekurencyjne

Zbiór Cantora, dywan Sierpińskiego, płatek Kocha i drzewo binarne: każdy kolejny poziom to ten sam przepis na mniejszych kawałkach.

Sortowanie przez scalanie (Mergesort)

Dzielisz na pół aż do pojedynczych elementów, potem scalasz posortowane kawałki.

Sortowanie szybkie (Quicksort)

Wybierasz element dzielący, rozrzucasz mniejsze w lewo, większe w prawo i powtarzasz.

Wydawanie reszty i inne algorytmy zachłanne

Bierzesz największy możliwy nominał i sprawdzasz, kiedy ta metoda zawodzi. Do tego zachłanne pakowanie plecaka.

Budowanie tablicy wyników krok po kroku

Wypełnianie tablicy od najmniejszych przypadków. Najłatwiej zobaczyć to w debuggerze.

Najdłuższy wspólny i rosnący podciąg

Dwa klasyki programowania dynamicznego na tablicy pomocniczej.

Problem plecakowy

Tablica wyników dla kolejnych pojemności plecaka zamiast sprawdzania wszystkich kombinacji.

Stos w kodzie i ONP

Lista jako stos: append i pop z końca. Sprawdzanie nawiasów, obliczanie wyrażenia w odwrotnej notacji polskiej i zamiana zapisu na ONP.

Kolejka w kodzie i problem Flawiusza

deque z modułu collections: dopisywanie na końcu i zdejmowanie z początku w stałym czasie. Symulacja kolejki i odliczanie w kółku.

Macierz i lista sąsiedztwa

Dwa sposoby zapisu grafu i to, który jest lepszy przy rzadkich połączeniach.

Przeszukiwanie wszerz (BFS)

Idziesz „kręgami” od wierzchołka startowego. Daje to najkrótszą drogę w liczbie krawędzi.

Przeszukiwanie w głąb (DFS)

Idziesz tak daleko, jak się da, i cofasz się po ślepym zaułku. To naturalnie rekurencyjne.

Typowe pytania o graf

Spójność, liczba składowych, wykrywanie cyklu, stopień wierzchołka.

Symulacje

Krok po kroku zmieniasz stan według reguł i raportujesz wynik po n krokach.

Zadania kryptograficzne

Zaszyfruj, odszyfruj, złam szyfr podanym w treści sposobem.

Zadania na datach i czasie

Różnica dat, dzień tygodnia, rok przestępny, sumowanie czasów.

Klasy i obiekty: podstawy

Pola i metody, tworzenie obiektu, dostęp do atrybutów.

Algorytm Knutha-Morrisa-Pratta

Po niedopasowaniu nie cofasz się w tekście, tylko korzystasz z tego, co już wiadomo o wzorcu.

Sortowanie kubełkowe i przez zliczanie

Gdy wartości są z małego zakresu, można sortować bez porównywania, samym zliczaniem.

Wieże Hanoi

Klasyczne zadanie rekurencyjne; liczba ruchów to 2ⁿ - 1.

Przeszukiwanie z nawrotami

Próbujesz, a gdy się nie uda, cofasz się i idziesz inną drogą.

Algorytm Dijkstry

Najkrótsza droga, gdy krawędzie mają różne długości (wagi). Zachłanny wybór najbliższego wierzchołka.

Adres względny

Zwykły adres typu A1. Przy kopiowaniu formuły przesuwa się razem z nią.

Adres bezwzględny

Adres zablokowany dolarami ($A$1) wskazuje zawsze tę samą komórkę.

Adres mieszany

Zablokowana tylko kolumna ($A1) albo tylko wiersz (A$1). Potrzebne przy tabliczkach.

Kopiowanie i przeciąganie formuł

Wypełnianie serią, kopiowanie w dół tysiąca wierszy, sprawdzanie wyniku na brzegach.

Zakresy i nazwy zakresów

Zapis A1:A1000, zaznaczanie całych kolumn i nazywanie zakresu, żeby formuła była czytelna.

JEŻELI

Warunek, wartość gdy prawda, wartość gdy fałsz. Podstawowy klocek każdego zadania.

Zagnieżdżone JEŻELI

Kilka progów w jednej formule, np. przy wystawianiu ocen z punktów.

ORAZ, LUB, NIE

Łączenie kilku warunków w jeden, odpowiednik AND, OR i NOT z teorii.

CZY.BŁĄD i JEŻELI.BŁĄD

Zabezpieczenie formuły przed dzieleniem przez zero i brakiem wyniku wyszukiwania.

SUMA, ŚREDNIA, MAX, MIN

Podstawowe podsumowania zakresu i ich zachowanie przy pustych komórkach.

LICZ.JEŻELI i LICZ.WARUNKI

Ile wierszy spełnia warunek, z jednym kryterium albo z kilkoma naraz.

SUMA.JEŻELI i SUMA.WARUNKÓW

Sumowanie tylko tych wartości, które spełniają warunek.

MEDIANA, MODA, ODCH.STANDARDOWE

Statystyki opisowe i rozumienie, czym różnią się od zwykłej średniej.

Zaokrąglenia i reszta z dzielenia

ZAOKR, ZAOKR.DO.CAŁK i MOD przydają się przy analizie cyfr i podziale na grupy.

Sumy narastające i kolumny pomocnicze

Rozbicie trudnego podpunktu na kilka prostych kolumn zamiast jednej potwornej formuły.

WYSZUKAJ.PIONOWO

Znajduje wiersz po kluczu i zwraca wartość z wybranej kolumny.

INDEKS i PODAJ.POZYCJĘ

Elastyczniejsza para funkcji. Działa też, gdy klucz nie jest w pierwszej kolumnie.

Dopasowanie dokładne a przybliżone

Ostatni argument decyduje, czy szukamy dokładnej wartości, czy przedziału.

Łączenie danych z dwóch arkuszy

Odwołania między arkuszami i sprawdzanie, czy klucz w ogóle istnieje.

LEWY, PRAWY, FRAGMENT.TEKSTU, DŁ

Wycinanie fragmentów tekstu o znanej pozycji i długości.

ZŁĄCZ.TEKSTY i operator &

Sklejanie imienia i nazwiska albo budowanie klucza do wyszukiwania.

ZNAJDŹ, PODSTAW, USUŃ.ZBĘDNE.ODSTĘPY

Szukanie znaku w tekście i czyszczenie danych przed liczeniem.

Tekst jako kolumny i import pliku

Rozbicie jednej kolumny po separatorze oraz poprawne wczytanie pliku .txt lub .csv.

Funkcje dat

DZIEŃ, MIESIĄC, ROK, różnica dat i dzień tygodnia. Daty to w arkuszu po prostu liczby.

Sortowanie i filtrowanie

Autofiltr, sortowanie po kilku kolumnach, filtr niestandardowy.

Formatowanie warunkowe

Automatyczne kolorowanie komórek spełniających warunek.

Tabele przestawne

Szybkie podsumowanie „ile i czego w każdej grupie” bez pisania formuł.

Wykresy: kolumnowy, liniowy, punktowy

Dobór typu wykresu do danych oraz opis osi, legendy i tytułu.

Zapis odpowiedzi do zadania

Wyniki we wskazanym arkuszu i formacie, z właściwą liczbą miejsc po przecinku.

Model krok po kroku w wierszach

Każdy wiersz to kolejna chwila symulacji, a formuła opisuje przejście do następnej.

Metoda Monte Carlo

Losujesz wiele razy i liczysz, jaka część prób spełniła warunek.

Przybliżanie pola pod wykresem

Metoda prostokątów i trapezów rozpisana na kolumny arkusza.

Wnioski z symulacji

Odczytanie z modelu odpowiedzi na pytanie z treści, a nie samo policzenie kolumn.

Zadanie z bazy danych na maturze

Co dostajesz (pliki tekstowe z danymi), co oddajesz (odpowiedzi w pliku wyniki i plik bazy z kwerendami) i za co są punkty. Bez pliku z rozwiązaniem zadanie ma 0 punktów.

Tabela, rekord, pole

Podstawowe pojęcia: wiersz to jeden obiekt, kolumna to jedna jego cecha.

Typy danych pól

Tekst, liczba, data, wartość logiczna, autonumer. Wybór typu decyduje o tym, co da się z polem zrobić.

Redundancja i normalizacja

Powtarzane dane to błędy i marnowane miejsce, dlatego rozbija się je na tabele.

Projektowanie tabel pod zadanie

Jakie tabele i pola są potrzebne, żeby dało się odpowiedzieć na pytania z polecenia.

Klucz główny

Pole jednoznacznie wskazujące rekord: nie powtarza się i nie bywa puste.

Klucz obcy

Pole wskazujące na klucz główny innej tabeli. To ono tworzy połączenie.

Relacje 1:1, 1:N i N:M

Rozpoznanie typu relacji z opisu tabel w treści zadania.

Tabela łącząca przy relacji N:M

Relację „wielu do wielu” rozbija się na dwie relacje 1:N przez dodatkową tabelę.

Okno relacji i więzy integralności

Łączenie tabel w oknie relacji i wymuszanie więzów: baza pilnuje, żeby klucz obcy wskazywał na istniejący rekord. Błąd przy wymuszaniu często zdradza źle zaimportowane dane.

Import danych z pliku tekstowego

Kreator importu: separator (tabulator albo średnik), pierwszy wiersz z nazwami pól, typy pól i klucz podstawowy.

Pułapki przy imporcie

Daty w formacie rrrr-mm-dd albo dd.mm.rrrr, liczby z przecinkiem, PESEL jako tekst, puste pola i polskie znaki. Źle ustawiony typ po cichu gubi dane, a ślad zostaje w tabeli błędów importu.

Siatka projektu a widok SQL

Tę samą kwerendę można wyklikać w siatce albo napisać w SQL. Warto czytać obie postaci: wiersz „Podsumowanie”, kryterium pod „Gdzie” (WHERE) i pod funkcją (HAVING), średnik w siatce i przecinek w SQL.

Zapis odpowiedzi i kwerend

Odpowiedź trafia do pliku wyniki z numerem podpunktu, a kwerendy zostają w bazie pod nazwą zadania. Podajesz to, o co pyta polecenie, np. nazwisko, a nie identyfikator.

SELECT i FROM

Które kolumny i z której tabeli, czyli szkielet każdej kwerendy.

WHERE i operatory porównania

Filtrowanie wierszy po warunku: liczba, tekst w apostrofach, data i pole tak/nie.

AND, OR, NOT, LIKE, BETWEEN, IN

Warunki złożone, przedziały i dopasowanie tekstu do wzorca. W Accessie gwiazdka zastępuje dowolny ciąg znaków, w MySQL robi to procent.

ORDER BY

Sortowanie rosnąco (ASC) i malejąco (DESC), także po kilku kolumnach.

DISTINCT i aliasy kolumn

Usuwanie powtórzeń i czytelna nazwa kolumny przez AS. Bez DISTINCT ta sama osoba pojawia się w wyniku kilka razy.

Puste pola: Is Null

Pole bez wartości to nie zero. Szuka się go przez Is Null, bo znak równości tu nie działa, a w polu tekstowym puste bywa też pustym napisem "".

Pola obliczeniowe

Nowa kolumna wyliczona z innych, np. wartość = cena * ilość.

INNER JOIN

Zostają tylko te wiersze, które mają parę w obu tabelach.

Łączenie trzech i więcej tabel

Kolejne złączenia po drodze przez tabele pośrednie. W Accessie każde kolejne złączenie bierze się w nawiasy.

Warunek z dwóch pól

Warunek, który porównuje dwie kolumny zamiast kolumny z liczbą, często z dwóch różnych tabel.

LEFT JOIN

Zostają wszystkie wiersze z lewej tabeli, nawet bez pary. Dzięki temu przy liczeniu wychodzi 0, a nie znika cały wiersz.

Rekordy bez pary

Pytania „kto nigdy nie…”: złączenie LEFT JOIN i warunek Is Null. Taki podpunkt jest prawie w każdym arkuszu.

GROUP BY

Zwijanie wielu wierszy do jednego na grupę; wszystkie kolumny muszą być w grupowaniu lub funkcji.

COUNT, SUM, AVG, MIN, MAX

Podsumowania w obrębie grupy: policz, zsumuj, uśrednij.

HAVING a WHERE

WHERE filtruje pojedyncze wiersze przed grupowaniem, HAVING całe grupy po nim.

Największy i najmniejszy: TOP i remisy

Sortowanie i pierwsze wiersze wyniku, gdy pytanie brzmi „który najwięcej”. Przy remisie TOP w Accessie oddaje wszystkie równe wiersze, a polecenie często każe podać je wszystkie.

Rok, miesiąc i dzień z daty

Year, Month, Day i Weekday w warunku i w grupowaniu, np. podsumowanie dla każdego miesiąca.

Przedziały dat i różnica dat

Daty w warunku (Between z datą w krzyżykach), liczba dni między dwiema datami oraz najwcześniejsza i najpóźniejsza data.

Data z godziną w jednym polu

Wyciąganie samego dnia albo samej godziny z pola, w którym zapisano oba. Na takim podpunkcie wielu zdających traciło punkty.

Operacje na tekście w SQL

Left, Right, Mid i Len, sklejanie pól przez & i szukanie fragmentu przez Like z gwiazdkami po obu stronach.

Dane z numeru PESEL

Płeć z przedostatniej cyfry (parzysta to kobieta) i rok urodzenia z dwóch pierwszych cyfr i miesiąca. PESEL musi być tekstem, żeby działały Mid i Left.

IIf: wartość zależna od warunku

Pole, które przyjmuje jedną z dwóch wartości zależnie od warunku, np. kategoria wieku albo „tak” i „nie”.

Zaokrąglanie i dzielenie

Round do dwóch miejsc, dzielenie z resztą (\ i Mod) i procent z dwóch liczb. Zaokrąglenie bywa punktowane osobno, a Access zaokrągla połówki do liczby parzystej.

Liczniki w kolumnach

Kilka liczników obok siebie w jednym wierszu, np. wygrane, remisy i przegrane: suma z IIf albo kwerenda krzyżowa.

Kwerenda na kwerendzie

Zapisana kwerenda działa jak tabela: następna bierze jej wynik i liczy dalej. Tak rozbija się trudny podpunkt na proste kroki.

Podzapytania

Wynik jednej kwerendy użyty w warunku drugiej, także NOT IN z podzapytaniem do szukania braków.

Liczenie różnych wartości

Ile różnych klientów, sklepów albo krajów. Access nie ma COUNT(DISTINCT), więc najpierw kwerenda z DISTINCT albo grupowaniem, a potem liczenie jej wierszy.

Maksimum w każdej grupie

Najlepszy w każdej kategorii razem z nazwą i z remisami: osobno największa wartość w grupie, potem złączenie z danymi.

Braki z dodatkowym warunkiem

Kto czegoś nie zrobił w określonym czasie albo w określony sposób. Warunek trafia do kwerendy pomocniczej, a nie do końcowego WHERE, bo inaczej znikają osoby bez żadnego rekordu.

UPDATE, INSERT i DELETE

Kwerendy aktualizująca, dołączająca, usuwająca i tworząca tabelę. Zmieniają dane, więc w Accessie działają dopiero po przycisku „Uruchom”.

Integralność i bezpieczeństwo danych

Więzy, kopie zapasowe, hasło do bazy, prawa dostępu i ochrona danych osobowych, takich jak PESEL.

Zapytanie SQL pisane w arkuszu

Co roku jedno zadanie za 2 punkty: piszesz zapytanie odręcznie, bez uruchamiania. Ma działać dla dowolnych danych, więc bez identyfikatorów wpisanych na sztywno, a błąd w złączeniu albo warunku kosztuje punkt.

Access, MySQL i Base

Ten sam SQL w innych programach dopuszczonych na maturze: procent zamiast gwiazdki w Like, LIMIT zamiast TOP, COUNT(DISTINCT) i inny zapis dat. W arkuszu liczy się poprawność, a nie dialekt.

Pełne zadanie z bazy danych

Całe zadanie z arkusza: import plików, relacje, kwerendy i odpowiedzi w pliku wyniki, ze sprawdzaniem, czy wynik ma sens.